Μπορεί σήμερα το Royal Waterloo Hospital στο Λονδίνο να αποτελεί απλώς ένα ακόμη ιστορικό κτίριο, χαμένο ανάμεσα στις σύγχρονες προσόψεις και το καθημερινό βουητό της πόλης, όμως κάποτε υπήρξε το σκηνικό ενός ιατρικού εφιάλτη. Εκεί, στον διαβόητο Θάλαμο 5, ο Βρετανός ψυχίατρος Ουίλιαμ Σάρτζεντ μετέτρεψε την ψυχιατρική σε πεδίο πειραματισμού — με θύματα γυναίκες, πολλές από τις οποίες δεν ανέκαμψαν ποτέ. Στη δεκαετία του 1960, ο Σάρτζεντ εφαρμόζει μια ακραία, απολύτως αμφιλεγόμενη «θεραπεία»: ασθενείς, σχεδόν αποκλειστικά γυναίκες, τοποθετούνται σε βαθύ ύπνο διάρκειας έως και πέντε μηνών με βαριά φαρμακευτική αγωγή. Ξυπνούν μόνο για βασικές ανάγκες και —το πιο σοκαριστικό— για να υποβληθούν σε επαναλαμβανόμενες θεραπείες ηλεκτροσόκ, με τάσεις που έφταναν έως και τα 110 βολτ. Οι ασθενείς δεν είχαν γνώση, ούτε συνείδηση του τι τους συνέβαινε. Η συγκατάθεση ήταν είτε ανύπαρκτη είτε προερχόταν από συγγενείς που ήλπιζαν σε κάποιο θαύμα. «Δεν είμαι σίγουρος αν υπήρχαν καν έντυπα συναίνεσης τότε», δήλωσε πρώην γιατρός του θαλάμου.
Η Βρετανίδα ηθοποιός Celia Imrie, που νοσηλεύτηκε στον Θάλαμο 5 ως έφηβη, θυμάται ακόμη τη θέα από το παράθυρο του νοσοκομείου, ελπίζοντας να δει τη μητέρα της. Σήμερα, κάθε φορά που περνά από το παλιό κτίριο, νιώθει μια παγωμένη ανατριχίλα. «Ο Σάρτζεντ εμφανίζεται ακόμη στους χειρότερους εφιάλτες μου», ομολογεί. Ο Ουίλιαμ Σάρτζεντ δεν ήταν απλώς ένας γιατρός. Ήταν μια επιβλητική φυσιογνωμία: άψογα ντυμένος, τηλεοπτικός παρουσιαστής, συγγραφέας του best seller The Mind Possessed. Είχε τον πλήρη έλεγχο της ψυχιατρικής πτέρυγας και κινούνταν με την αλαζονεία εκείνου που θεωρεί εαυτόν αυθεντία. Πίσω, όμως, από τη λογική της «ιατρικής επανεκκίνησης» – όπως παρουσίαζε τη θεραπεία του – κρυβόταν μια σκιώδης ηθική. Ο Σάρτζεντ δεχόταν αιτήματα από εύπορες οικογένειες της μεσαίας τάξης να «συνετίσει» τις ανυπάκουες ή ερωτευμένες κόρες τους. Νεαρές γυναίκες επέστρεφαν με το ζόρι στο Ηνωμένο Βασίλειο για να μπουν στο Sleep Room — ένα δωμάτιο-φάντασμα όπου τα σώματα έμοιαζαν να αναπνέουν, αλλά οι ψυχές σιγά σιγά έσβηναν.
«Σαν να μην υπήρχαν ποτέ»
Η νοσοκόμα Shelley, που εργάστηκε για έξι μήνες στον Θάλαμο 5, περιγράφει τις γυναίκες ασθενείς με σπαρακτική ψυχραιμία: «Ήταν σαν αόρατοι άνθρωποι. Τους ξέραμε, αλλά δεν υπήρχαν για εμάς». Άλλες επιζήσασες μιλούν για ολοκληρωτική απώλεια μνήμης, για υπαρξιακές κρίσεις, για έναν εγκέφαλο που «επαναρυθμίστηκε» χωρίς τη θέλησή τους. Και παρ’ όλα αυτά, λίγοι τόλμησαν να τον αμφισβητήσουν τότε. Ήταν η εποχή της απόλυτης ιατρικής εξουσίας, όπου ο λόγος του γιατρού – και δη άντρα – ισοδυναμούσε με νόμο. Ο Sargant πίστευε ότι με τον «ύπνο» και το ηλεκτροσόκ διέκοπτε παθολογικά μοτίβα σκέψης και επανεκπαίδευε τον εγκέφαλο. Όμως για πολλές νεαρές γυναίκες, η εμπειρία ήταν καταστροφική και ταπεινωτική. Πολλές υπέφεραν από ψυχιατρικά προβλήματα όπως επιλόχεια κατάθλιψη, ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή ή διατροφικές διαταραχές — κι όμως αντιμετωπίστηκαν σαν περιπτώσεις προς «διόρθωση», ακόμη και με βία.
Σήμερα, δεκαετίες αργότερα, οι επιζήσασες προσπαθούν να ενώσουν τα κομμάτια της ιστορίας τους. Ιστοσελίδες και διαδικτυακές κοινότητες καταγράφουν μαρτυρίες. Κάποια αρχεία έχουν εξαφανιστεί ή καταστραφεί, εντείνοντας τις υποψίες πως ο Sargant μπορεί να συνεργαζόταν με βρετανικές υπηρεσίες πληροφοριών. Η σιωπή όμως σπάει. Παρά το στίγμα της ψυχικής ασθένειας και την αμφισβήτηση των αναμνήσεων τους, αυτές οι γυναίκες — σήμερα στα 70 τους — αποφασίζουν να μιλήσουν.
Ο εγκέφαλος, όπως γράφει η Guardian, είναι ανθεκτικός. Αντιστάθηκε ακόμη και στις πιο ακραίες παρεμβάσεις. Και τώρα, οι γυναίκες που υπέστησαν την απόλυτη απώλεια ελέγχου πάνω στο σώμα και την ταυτότητά τους, βρίσκουν ξανά τη φωνή τους. Το Sleep Room του Σάρτζεντ δεν ήταν απλώς μια μονάδα θεραπείας. Ήταν ένα εργαστήριο εξουσίας και πατριαρχικής αυθαιρεσίας, κρυμμένο πίσω από λευκές ρόμπες και ιατρικούς τίτλους. Και η ιστορία του θυμίζει με οδυνηρό τρόπο πόσο εύθραυστη μπορεί να γίνει η γραμμή ανάμεσα στη φροντίδα και την κακοποίηση, όταν δεν υπάρχει λογοδοσία.
The Sleep Room by Jon Stock review – haunting accounts of horrific medical abuse
A book about psychiatrist William Sargant’s unethical treatments at a London hospital in the 1960s is all the more powerful for its vivid patient testimonies https://t.co/YZnpWxe8ni
— Bek Hobbes, good-hearted autistic weirdo (@Greebohobbes) April 4, 2025